'Misschien is beter geen trap omhoog, maar een cirkel naar binnen.'
Het was geen persoonlijke aanval. Het paste in de tijdgeest. Onderwijs, opvoeding, economie – alles stond in het teken van vooruitgang, autonomie en prestaties. Onze ouders waren de net naoorlogse generatie en wij kinderen kregen de kansen om te studeren, die voor hen indertijd niet waren weggelegd. 'Het kan nog beter' was absoluut stimulerend bedoeld, maar het voedde in mij een scheefgroei, die nog lang zou doorgaan. Ik las laatst een boeddhistisch gezegde: 'Ons verstand heeft het vermogen om te vliegen, maar onze doorleefde emoties moeten door het moeras'. Prestatief doorliep ik het gymnasium met glans, maar ik ontwikkelde een kloof tussen ratio en gevoel in mezelf. Dus, niet 'het kan nog beter', maar 'het kan nog completer' had misschien een vruchtbaardere ontwikkelroute ingeleid.
In de samenleving waarin ik opgroeide – en waarin we nog steeds leven – is 'beter' vaak synoniem voor meer: meer succes, meer productie, meer groei, meer individuele prestaties, meer geld en status. Het is een richting die ons leert dat we pas waardevol zijn wanneer we iets doen, bereiken en bewijzen. Dat we pas iemand zijn als we iets neerzetten. Het is een logica die diep in ons systeem en geest is gaan zitten: eerst presteren, dan pas bestaan met altijd een leerdoel of POP voor ogen. Maar die zogenaamde logica heeft een prijs. Want als beter altijd hoger, sneller, verder betekent, dan ontstaat er scheefgroei: een samenleving die draait op doen, maar nauwelijks nog weet hoe te zijn. Een mensbeeld waarin perfectionisme geen streven naar kwaliteit is, maar een vlucht voor angst. De angst dat het nooit genoeg is. Dat jij nooit genoeg bent. Het is een drang die vermoeit, die vervreemdt, die soms zelfs verlamt. En het is een drang die ons afhoudt van wat werkelijk beter zou kunnen zijn: completer worden met een balans tussen ons verstand en gevoel. En daartussen weer de erkenning van al onze basisemoties, aangewakkerd door wat de wereld van nu en in de toekomst van ons vraagt om met een gedeeld moreel kompas bij te dragen aan een rechtvaardige, inclusieve en duurzame wereld.
Het kan completer! Zou dat niet een mooie vervanging kunnen zijn van al onze individuele leerdoelen, in onderwijs en organisaties? Completer betekent dan dat we Ubuntu als onuitputtelijke bron én baken zien: Ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is. Dat menselijkheid niet ontstaat uit individuele prestaties, maar uit verbondenheid. Dat groei niet ligt in het opstapelen van successen, maar in het verdiepen van relaties – met elkaar, met de aarde, met onszelf. Misschien is beter, beter gezegd completer, wel helemaal geen trap omhoog, maar een cirkel naar binnen. Een samenleving die completer wil worden, zou niet vragen: hoe kunnen we meer bereiken, maar: hoe kunnen we meer van betekenis zijn? Dat brengt me vandaag bij het invullen van een accreditatie-aanvraag voor schoolleiders met betrekking tot de leergang Ubuntu, Leiderschap en Wereldburgerschap aan de ISvW. 'Leerdoelentoetsvormenbeoordelingscriteria', aan elkaar vast of los geschreven? In ieder geval 'hoe kan ik beter'. Ik denk na over het kader voor misschien wel het mooiste beroep van de wereld, zoals de onlangs overleden Jasper Rijpma stelde. Dit kader gaat nog steeds uit van individuele leerdoelen met de piramide van Maslow en het model van Bateson – van missie naar gedrag- als basis. Mogen we asjeblieft dit kader vervangen door het Ubuntu vulkaanmodel; niet de zelfontplooiing als hoogste doel, maar betekenis: hoe kunnen we samen met al onze diverse talenten en nog niet toegestane delen bijdragen aan een inclusieve, rechtvaardigere en duurzame wereld? Voor schoolleiders én kinderen van 12.
Samen op weg van beter naar completer.
Wilt u Annette uitnodigen voor een lezing, een column of een interview?